حیدر حب الله

ترجمه: محمد رضا ملائى

 سؤال[1]: پیش از این در پاسخ به یک پرسش، پذیرفتید که وجود شیطان را به عنوان یک آفریده نپذیرفته­اید. در این­صورت چگونه پدیده شیطان در قرآن را که به­کرات ذکر شده است تفسیر می­کنید؟ در تمامی این موارد می­یابیم که از دیدگاه قرآن شیطان از وجود و هویت خاصی برخوردار است. برای مثال هنگامی که از سجده بر آدم پرهیز می­کند، او خود را آفریده­ای برتر می­داند که از آتش خلق شده­است. غیر از این هم آیات زیادی را می­توانیم بیابیم که وجود آن را یادآور شده­اند... آیا معقول است که خداوند از آفریده خود با این چندوچون سخن بگوید تا حدی که به تواتر برسد ولی اساسا چنین آفریده­ای وجود نداشته باشد؟ آیا صحبت از چیزی که اساسا وجود ندارد بیهوده نیست؟ چه اشکالی دارد که خداوند خواسته او برای زنده ماندن و فریب­دادن انسان تا روز قیامت را بپذیرد؟ پای چیز شگفت­آوری در میان نیست. چرا که اساسا جنسش با انسان فرق می­کند.

پاسخ: اگر لطف کنید و به آن پرسش و پاسخ بازگردید و یا حتی کافی است که به عنوان آن نگاهی بیندازید ، درمی­یابید که من وجود شیطان را انکار نکردم، چطور انکار کنم در حالی که قرآن وجود آن را پذیرفته است؟! پرسش آن­جا اینگونه بود که اگر ما از دلایل نقلیِ کتاب و سنت چشم­پوشی کنیم می­توانیم دلیلی عقلی بیابیم که وجود او را ( به عنوان آفریده­ای وسوسه کننده) برای ما اثبات کند؟

بر این مبنی پاسخ من این بود که تاکنون، عقل به تنهایی نتوانسته­است از عهده این کار برآید – البته از دید من- و دلیلی را به ما عرضه کند و به همین دلیل چاره­ای نداریم که برای درک وجود شیطان به متن قرآن مراجعه کنیم. پس تنها، دلیل عقلی اثبات وجود شیطان را نفی کردم، نه وجود شیطان.

علاوه بر این می­توانیم بگوییم که نبودن مانعی عقلی بر سر راه اثبات وجود شیطان، به معنای واقعیت داشتن و وجود داشتن این موجود فریب­دهنده نیست، بلکه تنها نتیجه آن، امکان وجود شیطان است، بنابراین اینگونه نیست که وجود او را اثبات شده بدانیم. حتی برخی از پژوهش­گران در میانه قرن اخیر، از طریق خوانش­هایی تأویلی به سراغ قرآن رفتند تا بتوانند به این روش، موضوع شیطان در قرآن را تحلیل کنند. ولی من از کنار این گونه از خوانش­ها عبور می­کنم که طبق برخی از آن­ها امکان اثبات وجود شیطان از طریق قرآن و سنت هم منتفی می­شود، چرا که از نقطه نظر این خوانش، کاربرد واژه شیطان در این متون، تأویلی و مجازی است.

[1] حیدر حب الله، إضاءات فی الفکر والدین والاجتماع 5: سوال: 708.